\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Z r\u00f3\u017c\u0105, gdy chce si\u0119 samemu sobie odpowiedzie\u0107 na pytanie, czemu zwana jest kr\u00f3low\u0105 kwiat\u00f3w, jest taki problem, \u017ce \u017ar\u00f3d\u0142a dotycz\u0105ce jej historii i odwo\u0142a\u0144 kulturowych wyst\u0119puj\u0105 chyba najobficiej spo\u015br\u00f3d wszystkich znanych cz\u0142owiekowi ro\u015blin. Od tysi\u0119cy lat r\u00f3\u017ca towarzyszy\u0142a ludziom w trakcie ich w\u0119dr\u00f3wki przez Azj\u0119, kraje \u015br\u00f3dziemnomorskie, a\u017c po dalek\u0105 Europ\u0119, a wsz\u0119dzie zapuszcza\u0142a korzenie i stawa\u0142a si\u0119 nieod\u0142\u0105cznym elementem \u017cycia,\u00a0 nie tylko praktycznego, ale tak\u017ce emocjonalnego.<\/p>\n
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Praktycznej\u00a0 wszechstronno\u015bci r\u00f3\u017cy nie mo\u017cna zaprzeczy\u0107, gdy\u017c jest jednocze\u015bnie: niezawodnym remedium na problemy ze snem i nerwami \u2013 stosowanym ju\u017c przez staro\u017cytnych Rzymian, kt\u00f3rzy u\u017cywali poduszek wypchanych suszonymi p\u0142atkami r\u00f3\u017c; wspania\u0142ym \u015brodkiem leczniczym przy przezi\u0119bieniu i og\u00f3lnym rozbiciu, tak bardzo popularnym w\u015br\u00f3d naszych praprababek, a tak\u017ce \u2013 o czym mo\u017ce pisa\u0107 nie wypada \u2013 remedium na ci\u0119\u017ckie zatrucia \u017co\u0142\u0105dka, woreczka \u017c\u00f3\u0142ciowego i w\u0105troby. Sprawiedliwo\u015b\u0107 ka\u017ce doda\u0107, \u017ce te ostatnie dolegliwo\u015bci wynika\u0107 mog\u0142y niezawodnie ze znanego zami\u0142owania naszych praszczur\u00f3w do wyrob\u00f3w alkoholowych, do kt\u00f3rych aromatyczna r\u00f3\u017ca tak znakomicie si\u0119 nadaje. Jak to m\u00f3wi\u0105 nie ma r\u00f3\u017cy bez kolc\u00f3w.<\/p>\n
\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Poza lepiej lub gorzej udokumentowanymi w\u0142a\u015bciwo\u015bciami leczniczymi, ma r\u00f3\u017ca jeszcze ogrom zastosowa\u0144 w kopalni przes\u0105d\u00f3w dotycz\u0105cych ro\u015blin magicznych. Ju\u017c grecki historyk Plinjusz pisa\u0142 w swej Historii Naturalnej <\/em>o r\u00f3\u017cy jako o ro\u015blinie mi\u0142o\u015bniczej. <\/em>I kiedy panna pod strzech\u0105 po utracie kochanka biada\u0142a w ludowej pie\u015bni \u201cOj! Dola\u017c moja, dola!\u201d, si\u0119ga\u0142a w\u0142a\u015bnie po r\u00f3\u017c\u0119 mi\u0142o\u015bci<\/em>, cho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 Pliniusza nie czyta\u0142a. Mimo to wiedza czarnoksi\u0119ska podpowiada\u0142a jak skutecznie uczyni\u0107 wywar z tego flos amoris <\/em>(kwiatu mi\u0142o\u015bci), kt\u00f3ry mi\u0142o\u015b\u0107 utracon\u0105 rozpali niezawodnie.\u00a0 Nie dziwi wi\u0119c fakt, \u017ce r\u00f3\u017ce cieszy\u0142y swym widokiem i zapachem nasze praprababki, kt\u00f3re sadzi\u0142y go wok\u00f3\u0142 swoich chat, dwor\u00f3w i pa\u0142ac\u00f3w. Tylko co w takim razie porabia\u0142a philirosa <\/em>w \u015bredniowiecznych ogr\u00f3dkach przyklasztornych? Z pewno\u015bci\u0105 mnich te\u017c cz\u0142owiek i jak my dzi\u015b, on tak\u017ce chcia\u0142 mie\u0107 \u017cycie us\u0142ane r\u00f3\u017cami.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Kto za\u015b mia\u0142 \u017cycie us\u0142ane r\u00f3\u017cami \u2013 a wi\u0119c szcz\u0119\u015bliwe, bez trosk i k\u0142opot\u00f3w ten mo\u017ce poczu\u0107 si\u0119 nieco zniesmaczony faktem, \u017ce s\u0142owo \u201cr\u00f3\u017ca\u201d ma tak wiele znacze\u0144 sprawiaj\u0105cych nam pewien… k\u0142opot. Wiemy wi\u0119c, \u017ce r\u00f3\u017ca jest czerwona, jej czerwie\u0144 jest czerwieni\u0105 tak wyborn\u0105, \u017ce nawet malarze, maj\u0105cy wyrobione oko, nazwali jeden z odcieni farb jej imieniem. Co jednak\u017ce sk\u0142oni\u0142o w 1882 roku doktora Fehleisena, by tym w\u0142a\u015bnie mianem okre\u015bli\u0107 chorob\u0119 zaka\u017an\u0105, wywo\u0142ywan\u0105 przez paciorkowce, charakteryzuj\u0105c\u0105 si\u0119 ostrym stanem zapalnym sk\u00f3ry? Przecie\u017c dyspozycyjno\u015b\u0107 znanych nam z \u201cczerwono\u015bci\u201d rzeczy na tym \u015bwiecie jest ogromna, ot cho\u0107by papryka. W 1882 r. znano ju\u017c papryk\u0119, panie Fehleisen!<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Uszanowali natomiast r\u00f3\u017c\u0119 marynarze, a mo\u017ce tylko nam si\u0119 wydaje, \u017ce r\u00f3\u017ca kompasowa, to lepsza r\u00f3\u017ca, ni\u017c ta wywo\u0142ywana przez paciorkowce? W ka\u017cdym razie dzi\u0119ki nim i niez\u0142omnym kartografom r\u00f3\u017ca znalaz\u0142a si\u0119 na najstarszych mapach i odnalaz\u0142a wszystkie nieznane Europejczykom l\u0105dy, wytrwale pokazuj\u0105c kierunek wiatr\u00f3w, wykre\u015blaj\u0105c \u015bmia\u0142e kursy i namiary. Cho\u0107 to chwalebne, nasza r\u00f3\u017ca nie potrzebowa\u0142a statk\u00f3w, by si\u0119 przemieszcza\u0107. W tym zakresie wykaza\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107, kt\u00f3ra zaprowadzi\u0142a j\u0105 do Chin (Hibiscus \u2013 drzewko zwane chi\u0144sk\u0105 r\u00f3\u017c\u0105), do Jerycha (r\u00f3\u017ca jerycho\u0144ska ro\u015bnie na pustyniach Egiptu, Syrii i Palestyny), a tak\u017ce \u2013 dzi\u0119ki wytrwa\u0142o\u015bci pokole\u0144 ogrodnik\u00f3w \u2013 na dalek\u0105 Syberi\u0119.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Nie dziw zatem, \u017ce r\u00f3\u017ca trafi\u0142a z polnej miedzy \u2013 gdzie zwan\u0105 j\u0105 psi\u0105 r\u00f3\u017c\u0105, chc\u0105c zapewne podkre\u015bli\u0107 jej pospolito\u015b\u0107 \u2013 do pa\u0142ac\u00f3w i zamk\u00f3w. Dok\u0142adniej na \u015bciany tych\u017ce \u2013 w postaci motywu zdobniczego gode\u0142 ch\u0119tnie wybieranego w ca\u0142ej Europie. Niedyskretnie wspomn\u0119 god\u0142a rod\u00f3w Lancaster\u00f3w i Tudor\u00f3w. Cho\u0107 by\u0142o to trafnym posuni\u0119ciem, by tak ukochany w Wielkiej Brytanii kwiat obra\u0107 za symbol rodu, wyczerpuje to list\u0119 posuni\u0119\u0107 szlachetnych. Wojna dw\u00f3ch r\u00f3\u017c, to krwawe zmaganie o w\u0142adz\u0119,\u00a0 gdzie ch\u0119\u0107 posiadania wi\u0119cej znaczy\u0142a ni\u017c \u017cycie dziecka. I doprawdy s\u0142abe to pocieszenie dla wszystkich ofiar wojny, \u017ce Tudorowie po\u0142\u0105czyli w swym herbie dwa odcienie r\u00f3\u017cy tak, jak po\u0142\u0105czyli dwie zwa\u015bnione dynastie.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Wr\u00f3\u0107my jednak na nasze podw\u00f3rko. Przecie\u017c i u nas by\u0142y herby \u201cr\u00f3\u017cane\u201d, a w\u015br\u00f3d nich najbardziej znany Poraj, o kt\u00f3rym pisa\u0142 ju\u017c Jan D\u0142ugosz, a \u017ce pisa\u0142 sw\u0105 Kronik\u0119<\/em> po \u0142acinie, zostawmy j\u0105 historykom i zapami\u0119tajmy, \u017ce do dzi\u015b mo\u017cemy zobaczy\u0107 go w godle wszystkich miast, kt\u00f3re niegdy\u015b nale\u017ca\u0142y do pan\u00f3w herbowych, min.: Wrze\u015bni, Nowego Miasta Lubawskiego, czy litewskiego dzi\u015b miasta Olita. W\u015br\u00f3d szlachty, kt\u00f3ra \u201clegitymowa\u0142a si\u0119\u201d herbem Poraj by\u0142 Adam Mickiewicz, kt\u00f3ry pisa\u0142:<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Co ty r\u00f3\u017co szepczesz do mnie?<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Zbyt cicho, smutnie \u2013 czy to odg\u0142os \u017calu?<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Skar\u017cysz si\u0119, \u017ce\u015b wyj\u0119ta z rodzinnej trawki?<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Nie wzi\u0119\u0142am ciebie dla mojej zabawki,<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Jam tob\u0105 skronie Matki Naj\u015bwi\u0119tszej wie\u0144czy\u0142a!<\/em><\/p>\n \u00a0<\/em><\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Tak tedy wieszcz doprowadzi\u0142 nas do kolejnej ods\u0142ony naszych rozmy\u015bla\u0144 o r\u00f3\u017cy \u2013 R\u00f3\u017cy Duchownej, daj\u0105cej nazw\u0119 r\u00f3\u017ca\u0144cowi, r\u00f3\u017cy po\u015bwi\u0119conej Maryi, zdobi\u0105cej jej obrazy koron\u0105 r\u00f3\u017can\u0105 \u2013 pi\u0119knej, ale obdarzonej kolcami symbolizuj\u0105cymi cierpienie matki zatroskanej o Syna. R\u00f3\u017ce z papieru s\u0105 nieod\u0142\u0105cznym elementem palemek wielkanocnych, r\u00f3\u017ce sadzone s\u0105 przy kapliczkach wiejskich, przy kt\u00f3rych przez stulecia gospodynie \u015bpiewa\u0142y pie\u015bni, a panny strzela\u0142y oczami na boki, jakby chcia\u0142y tylko spojrzeniem powiedzie\u0107, \u017ce one s\u0105 tak\u017ce pi\u0119kne jak te r\u00f3\u017ce, \u017ce one i do ta\u0144ca i do r\u00f3\u017ca\u0144ca. I znowu r\u00f3\u017c\u0119 doceniaj\u0105 i ubo\u017cuchni wierni i wielcy panowie. Religia chrze\u015bcija\u0144ska zna te biedne wiejskie r\u00f3\u017ce sadzone z potrzeby serca, ale zna te\u017c inne r\u00f3\u017ce, r\u00f3\u017ce ze z\u0142ota, dawane wielkim monarchom przez papie\u017c\u00f3w, w dow\u00f3d ich \u0142askawo\u015bci. W ka\u017cd\u0105 czwart\u0105 niedziel\u0119 postu papie\u017c po\u015bwi\u0119ca z\u0142ot\u0105 r\u00f3\u017c\u0119, by nast\u0119pnie kogo\u015b ni\u0105 wyr\u00f3\u017cni\u0107. Pierwsz\u0105 w Polsce otrzyma\u0142 w 1448 r. kr\u00f3l Kazimierz Jagiello\u0144czyk, nast\u0119pnie jego brat Aleksander, trzeci\u0105\u00a0 – zupe\u0142nie nies\u0142usznie jak mniemam \u2013 Henryk Walezy, nast\u0119pn\u0105 dosta\u0142a Anna Jagiellonka, \u017cona Batorego\u2026 W ka\u017cdym razie do dnia dzisiejszego przetrwa\u0142a jedynie jedenasta r\u00f3\u017ca, kt\u00f3r\u0105 otrzyma\u0142a Maria J\u00f3zefa, \u017cona Augusta III i t\u0119 w\u0142a\u015bnie mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 na Wawelu. Pozosta\u0142e ciesz\u0105 pewnie oczy naszych politycznych s\u0105siad\u00f3w.<\/p>\n \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Teraz ju\u017c rozumiem, sk\u0105d m\u00f3j problem z r\u00f3\u017c\u0105. Ma ona dwie twarze. Jedn\u0105 pokazuje mo\u017cnym panom, ukazuje swe dostoje\u0144stwo, bogactwo zapach\u00f3w i przepych kolor\u00f3w, drug\u0105 natomiast pokazuje mi w ogrodzie. Moje r\u00f3\u017ce to r\u00f3\u017ce pokorne: pachn\u0105ce, kiedy s\u0105 w rozkwicie, owocuj\u0105ce w swoim czasie i umieraj\u0105ce, gdy przychodzi ich pora; r\u00f3\u017ce dla prostaczk\u00f3w, s\u0142u\u017cebne, przydatne, magiczne, k\u0142uj\u0105ce i zabawne. Moje r\u00f3\u017ce \u017cyj\u0105 zupe\u0142nie na uboczu wielkich spraw, bo ja \u017cyj\u0119 na uboczu. I cho\u0107 mi\u0142o jest po\u017ceglowa\u0107 na statku wyobra\u017ani w daleki \u015bwiat, ostatecznie musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce najlepiej czuj\u0119 si\u0119 w moim r\u00f3\u017canym ogrodzie.<\/p>\n S\u0142ownik J\u0119zyka Polskiego PWN, drabik Lidia, Sobol El\u017cbieta, Warszawa 2018.<\/em><\/span> R\u00f3\u017ca jerycho\u0144ska<\/strong> to ro\u015blina niezwyk\u0142a, st\u0105d zapewne wynika jej druga nazwa \u2013 zmartwychwstanka. Ro\u015blina ta wykszta\u0142ci\u0142a szczeg\u00f3lnie nietypowy spos\u00f3b na przetrwanie. Gdy na pustyni, na kt\u00f3rej \u017cyje, brakuje wody, ro\u015blina kurczy si\u0119 do stanu widocznego na zdj\u0119ciu i opuszcza swoje dotychczasowe miejsce wzrostu, by za pomoc\u0105 wiatru przemieszcza\u0107 si\u0119 wiele kilometr\u00f3w dalej, a\u017c znajdzie miejsce z wystarczaj\u0105c\u0105 do \u017cycia ilo\u015bci\u0105 wody. Wtedy na powr\u00f3t o\u017cywa i si\u0119 zazielenia. Jest to, jak si\u0119 wydaje, idealna wyb\u00f3r dla tych amator\u00f3w ro\u015blin doniczkowych, kt\u00f3rzy cz\u0119sto zapominaj\u0105 podla\u0107 kwiaty.<\/p>\n<\/div>Nieco inne r\u00f3\u017ce<\/h3>\n
R\u00f3\u017ca a historia<\/h3>\n
Motyw r\u00f3\u017cy w religii chrze\u015bcija\u0144skiej<\/h3>\n
\nZygmunt Gloger, Encyklopedia Staropolska, Warszawa 1978.<\/em><\/span>
\nPisma Adama Mickiewicza na nowo przejrzane, dope\u0142nione I za zezwoleniem jego w tem si\u00f3dmem z kolei wydaniu do druku podane, tom 2, Pary\u017c 1844.<\/em><\/span>
\nCzikow, Ro\u015bliny lecznicze I bogate w witaminy, warszawa 1983.<\/em><\/span>
\nJoanna Kapusta, Apteczka Domowa, Warszawa 2012.<\/em><\/span>
\nNorman Davies, Wyspy, Krak\u00f3w 2007.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>